Waar heb ik de interesse aan Goethe overgehouden? Ik heb geen van zijn boeken ooit uitgelezen, ken hem eigenlijk voornamelijk van de overlevering en als de schrijver van de Werther en Faust. Van de SMS-lange citaten zoals In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister. Maar direct of indirect kom je zijn naam natuurlijk heel vaak tegen. En dus ging ik naar Frankfurt am Main om te zien of Goethe nog leeft.

Goethe, de wil en de noodzakelijke loop der dingen
Op 19 januari 2002 begon ik een dagboek. Ik merkte dat ik op een breukvlak zat en dat ik het leven op een heel andere manier moest gaan beschouwen. Tot aan die tijd was ik eenvoudig weg een onlosmakelijk deel van het leven. Totdat ik er langzaam maar onvermijdelijk ook steeds losser van kwam te staan. Een citaat van Goethe bracht me op een spoor: Shakespeare’s stukken draaien allemaal om dat geheime punt, nog door geen filosoof gezien of bepaald, waarop het kenmerkende van ons Ik, de vermeende vrijheid van de wil, botst met de noodzakelijke loop der dingen. 

Goethe Institut
Het zegt nog niets over hoe Goethe in mijn leven kwam. Ook niet omdat ik 2003 naar een voorstelling aan het Goethe-instituut aan de Herengracht ging. Ze hebben daar een prachtig pand waar je behalve voorstellingen ook kan gaan luisteren naar lezingen en je kan er je Duits opfrissen middels een cursus. Maar bij de straatnaam Tweede Jan van der Heijden denk je ook niet meteen aan de schilder zelf. Het verbaasde me wel dat er ook in het hart van Seoul Zuid-Korea een Goethe-instituut is en dat een grote keten aldaar naar Lotte, de geliefde van Werther is genoemd.

Goethenaum en de kleurenleer
De naam Goethe kwam ik ook tegen toen ik me ooit verdiepte in de kleurenleer. Die is voor een groot gedeelte overgenomen door Rudolf Steiner, de grondlegger van de Antroposofie. Maar de kleurenleer had maar een betrekkelijke aantrekkingskracht op me. In 1994 ontmoette ik mijn huidige vrouw in het Goetheanum in Dornach, Zwitserland. Dus indirect heeft Goethe echt ook een rol in mijn leven.

Monte Pincio
Toen ik een biografie van Peter Boerner las van Goethe werd ik getroffen door een tekening die hij maakte van de Pincio in Rome op zijn beroemde Italiaanse reis. Er staat onder: Blick vom Monte Pincio auf Rom mit der Peterskirche und dem Vatikan. Nu was ik in december ook op Monte Pincio en toevallig is er een foto waarop ik poseer. Volgens mij is het helemaal niet de Peterskerk en het Vaticaan maar de San Carlo al Corso.

Goethestrasse, Goetheplatz en Goethe in het Frankenfort
Toen ik dus in Frankfurt am Main was wilde ik graag zijn geboortehuis zien. En de Goethestraat, het Goetheplein en het standbeeld van de schrijver. Frankfurt was ooit de stad waar de keizers van het Heilige Roomse Rijk werden gekozen in het raadhuis De Römer. Een stad die gesticht zou zijn door Karel de Grote als het Frankenfort. Nu is het centrum van de Duitse en Europese bankenwereld. De Europese Centrale Bank heeft er zijn hoofdkantoor en ook de Deutsche Bank, de Commerzbank en de Dresdner bank. Het is een stad van tegenstellingen tussen arm en rijk, een stad van oude herenhuizen en nieuwe hoogbouw. Een stad die nieuwer is dan je zou denken want de Amerikanen hebben Frankfurt volledig verwoest middels bombardementen in de 1945.

Goethe leeft niet in Frankfurt
In Frankfurt leeft ook Goethe niet meer. Het Goethe-standbeeld bleek weggehaald te zijn, de Goethestraat is gewijd aan de goden van deze tijd. Versace, Hermès etc. Het Goethe-plein bleek ook verbouwd te worden en het originele Goethe-huis, zo las ik op een plakkaat, was al in 1945 verwoest. Na de oorlog was het weliswaar opnieuw opgebouwd maar toen ik in de verregende Großer Hirschgraben arriveerde bleek het gesloten, ingepakt in steigers en groene netten. Werk in uitvoering. Misschien vergis ik me en leeft Goethe juist heel sterk in Frankfurt.

Ginkgo Biloba en de Goethe-eik
Om een of andere reden heb ik nog een aantekening over Goethe gevonden in mijn dagboek. Hij was lange tijd op zoek naar de oerplant en bij die zoektocht is hij gestuit op de Ginkgo Biloba. Het werd zijn lievelingsboom en hij heeft er honderden opgekweekt en schreef een gedicht over deze boom. En over Goethe en bomen gesproken. Ik las eens het verhaal over een eeuwenoude eik in een beukenbos. Deze boom stond vlak bij Weimar en de overlevering wilde dat Goethe onder deze boom zijn Walpurgisnacht van de Faust heeft geschreven. In 1934 werd echter het beukenbos gekapt en er kwam een concentratiekamp. De eikenboom werd gespaard en stond midden in dit kamp tot op een dag er een bombardement was en de boom verbrande. Dat kamp bij Weimar heette Buchenwald. (Totdat eens mijn duitstalige schoonvader wees op een beukenbos en het een Buchenwald noemde was nooit bij me opgekomen dat dit de betekenis was). 

Goethe in het verschiet
Al deze oppervlakkigheden ten spijt wil ik me ooit nog eens verdiepen in Goethe. Hij moet een groot genie geweest zijn of zoals Napoleon het bij hun ontmoeting uitdrukte: Voila, une homme! Van Goethe begrijp ik dat hij een romanticus was die moeite had de verlichting en het rationalisme te aanvaarden en dat wekt mijn sympathie al snel. Ook ligt er nog een originele Duitstalige Faust op de plank te wachten en een Nederlandse vertaling.

Enkele Goethe citaten
En tot slot nog enkele citaten van Goethe waarbij de laatste bijna als motto kan dienen voor dit kielzog:

• Alleen nietswaardigen zijn bescheiden; flinke mensen verheugen zich over hun daden.
• Behandel de vrouw met toegevendheid! Zij werd geschapen uit een kromme rib, God kon haar niet geheel recht maken. Wilt ge haar buigen, dan breekt ze.
• Denken is interessanter dan weten, maar minder interessant dan kijken.
• Talenten vormen zich in eenzaamheid, maar een karakter in de stroom der wereld.

Ginkgo Biloba
En het gedicht over de Ginkgo Biloba.

  Ginkgo Biloba
      Dieses Baums Blatt, der von Osten
      Meinem Garten anvertraut,
      Gibt geheimen Sinn zu kosten,
      Wie’s den Wissenden erbaut.

      Ist es ein lebendig Wesen,
      Das sich in sich selbst getrennt?
      Sind es zwei, die sich erlesen,
      Daß man sie als eines kennt?

      Solche Fragen zu erwidern
      Fand ich wohl den rechten Sinn:
      Fühlst Du nicht an meinen Liedern,
      Daß ich eins und doppelt bin?

En voor de volledigheid (en omdat hij sterk is):

Wer Grosses will, muss sich zusammenraffen; In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister, Und das Gesetz nur kann uns Freiheit geben.

Über die Goethe-Eiche im Lager Buchenwald
Goethe-Institut Seoul
Goethe-Institut Amsterdam