Voor het eerst sinds 1994 was ik terug in Dornach, Zwitserland. Op die plek, dicht bij Basel, heb ik voor het eerst mijn vrouw ontmoet. Op een heuvel ligt een groot betonnen theater. Merkwaardige, ronde vormen. Het gebouw genaamd het Goetheanum is ontworpen door Rudolf Steiner, de stichter van de Antroposofie. En elk jaar wordt daar in het Goetheanum het eerste en tweede deel van Goethe’s Faust opgevoerd.

 Wie was Faust?

Doktor Faustus
De man met wie alles begon was Dokter Johann Faust. Een magiër en medicus uit de regio Zwaben, Duitsland. Deze doktor Faust leefde aan het einde van de middeleeuwen en trok rond als arts, astroloog en magiër. Bij zijn dood in 1540 ging al snel het gerucht dat Faust zich bezig had gehouden met Zwarte Magie en dat hij een pact had gesloten met de duivel. Deze geruchten werden legendair en later vooral bekend door de Faust-legende van Johann Wolfgang Goethe. Maar al eerder werden het verhaal van Faust op schrift gesteld. In 1587 door J. Spies onder de titel Het verhaal van dokter J. Faust. En in 1604 bewerkte Christopher Marlowe het verhaal voor het eerst voor toneel onder de titel The tragical history of dr. Faustus.

Faust van Goethe
Er zijn meerdere Fausten van Goethe. De enige die bij het leven van Goethe gepubliceerd werd was het eerste deel. Het tweede deel hield Goethe verborgen tot na zijn dood. Het werd pas in 1831 gepubliceerd. En dan is er ook nog de zogenaamde Urfaust. Dat is een vroege versie van de Faust die Goethe vernietigd had maar die later als afschrift opdook in de bezittingen van de hofdame Luise von Göchhausen.

Faust is een gedreven geleerde die door studie eigenlijk alles al weet. En toch wil hij meer, hij wil de ‘ware’ kennis. Het is een streven naar alwetendheid. Zoekend naar dieze kennis wordt hij gedwongen of verleid om de redelijke, rationele weg te verlaten. Hij raakt in de ban van de alchimisten, de magiërs en de duivel Mephisto. Met deze gevallen engel sluit Faust een pact. Hij verkoopt zijn ziel voor kennis. En de kennis die Faust geleverd krijgt van Mephistoles maakt niet gelukkig. Het verscheurt hem:

‘Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust’.

De ziel is de onstoffelijke levensgevende kern, het wezen van iemand. De bron van de gedachten, gevoelens en wil. En voor gelovigen bestaat de ziel verder na de dood. Als je dus je ziel aan de duivel verkoopt verlies je de kans om in de hemel te komen. Dit verkopen van de ziel voor kennis wordt het Faustmotief genoemd naar het boek Goethe. Het motief bestond echter ook al in middeleeuwse boeken als de Beatrijs en Marieke van Nimwegen. Het kwam voort uit de middeleeuwse verhalen rond de hoogmoed (superbia), een van de zeven hoofdzonden.

De naam Faust
In de Romaanse talen is Faustus een gebruikelijk voornaam. Of de achternaam van Dokter Faust van het Duitse vuist of van het Latijn afstamt is nooit helemaal opgehelderd maar ik ga van de Latijnse betekenis uit. De naam Faustus betekent iets als begunstigend, geluk voorspellend. Varianten van de naam zijn Fausto, Fausta en Faustino. Een grote naam in de wielrennerij was Fausto Coppi. En dan was er in de Romeinse mythologie de herder Faustulus die samen met zijn vrouw Acca Larentia Romulus en Remus opvoedde, nadat de tweeling te vondeling was gelegd door hun grootvader en gezoogd waren door een wolvin, de Lupa Capitolina. En de vrouw van keizer Marcus Aurelius en Constantijn de Grote heetten Fausta.

Bodega Faustino
Bij een uitje naar het Steak House aan de Amstelveenseweg in Amsterdam zag ik een Rioja Grand Reserva op de kaart met de naam Faustino 1. De naam bleek echter niet zoveel met de Faust-legende te maken te hebben. De wijn komt van de Bodegas Faustino, oftewel de Wijnlokaal de kleine Faust. Dus een geluksbrenger. En Bodega wordt als Bodéga uitgesproken. Toch noemt iedereen Bodega Keijzer volgens mij anders. Een bodéga is een wijnlokaal waar wijn, sherry en port van het fust wordt getapt. Vandaar.

Panzerfaust
De verklaring voor de naam Faust heft ook een oude misvatting op. Dat de naam Faust afgeleid is van vuist. Faust klinkt in het Duits voor mijn gevoel redelijk agressief. Wellicht komt dat door de Pantzerfaust, een antitankwapen uit het vuistje. Dit wapen is een tegenhanger van de Amerikaanse Bazooka.

Mocht ik een woord van de dag hebben dan zou het vandaag infaust zijn. Dat betekent onheil brengend. Als de medische wetenschap je een infauste prognose stelt dan wordt het tijd voor een grote reis of iets anders wat je nog altijd eens wilde doen.