Bestaat typofilie? De liefde voor de letter, de spiegel van een blad? Het woord zal wel niet bestaan maar het gevoel is bekend. Ooit vond ik de kelders van de Universiteit van Amsterdam een genummerd boek van de Nederlandse typograaf Jan van Krimpen en ergens in de tijd moet ik dit boek kwijtgeraakt zijn. Waarschijnlijk heb ik het verpatst in De Slegte. Ik had het opgegeven ooit iets van typografie te begrijpen.

Maar een lettertype bepaalt soms het gezicht van een boek. Ik moet denken aan de ernstige letters van het boek Karakter van Bordewijk, aan Tempel en Kruis van Marsman en aan Vormen van Martinus Nijhoff. De vrolijke en open letters van de boeken van Willem Elsschot met hun lange staarten en hoge stokletters. De smeuïge letters van Terug naar Oegstgeest van Jan Wolkers, in regels over de breedte opgevuld met wit zodat zich mooie blokken tekst vormen. De typograaf Jan Vermeulen gebruikt in dit boek de grootste komma die ik ooit gezien heb. Een megakomma!

De Literaire Reuzenpocket
De Literaire Reuzenpocket van de Bezige Bij uit de jaren zestig heeft mijn liefde voor de typografie het sterkst ingegoten. De naam heeft me altijd verbaasd, een reuzenpocket. Pas nu denk ik te begrijpen dat het zakboeken waren voor in de jaszakken van een reus. De reuzenpocket is natuurlijk eigenlijk gewoon een paperback. Deze leende ik uit de kast van mijn ouders en het waren de eerste romans die ik las. Liefdesschijnbewegingen van Remco Campert, De Hondsdagen van Hugo Claus, Het stenen bruidsbed van Harrie Mulisch. Er verschenen er tussen 1959 en 1974 uiteindelijk 439 van. De typograaf achter deze serie was Karel Beunis.

De Literaire Pocket
De reuzenpocket stamde waarschijnlijk af van de eveneens prachtig vormgegeven serie, de literaire pocket. Begin jaren negentig heb ik nog een tijd een antiquariaat gevoerd en deze handel was van korte duur daar de nadruk net wat te zeer lag op de inkoop. Vooral de literaire pockets waren er vooral om zelf te sparen. Het behouden huis van Willem Frederik Hermans, Dantons dood van Büchner, Lucebert’s De 5 vijftigers, Onder het melkwoud van Dylan Thomas. Op een gegeven moment ging ook nog verschillende drukken van de boeken binnen de reeks verzamelen en dat liep uit de hand. Tussen 1956 en 1966 verschenen er 141, allemaal verzorgd door Karel Beunis. De pockets in mijn verzameling zijn later per kilo verkocht. En daar zat niet nummer 83 bij want die heb ik nooit gehad. Nog steeds kan ik daar hebberig van worden: LP83, Gerard Kornelis van het Reve, Commissaris Fennedy.

Hoe hoog is een letter?
Door de computer en de printer, en later het internet, kwam ik vaak in aanraking met typografie. Als het op letters aankwam deed ik maar wat en dat doe ik eigenlijk nog steeds. Het begon verleden week met een simpele vraag: Wat betekent een 12 punts letter? Hoe hoog is deze letter als ik hem uitprint? Dit leek een simpele vraag waarop een simpel antwoord te geven moest zijn. Maar het bleek wat ingewikkelder en ik zal proberen de uitleg zo luchtig mogelijk te houden.

Eentweeenzevenstigste van een inch
De punt staat beschreven als een maateenheid die in centimeters uit te drukken is. Probleem is alleen dat er door de geschiedenis heen meerdere punten zijn geweest. De huidige punt is gebaseerd op de inch en is 1/72ste van een inch. De DTP-punt. Om het voor mezelf te bewijzen dat deze maat het mogelijk maakt om lettergrootte vast te leggen heb ik drie letterypen op 72 punten uitgeprint en opgemeten. Een inch is ongeveer 2,54 centimer. Helaas verschilden alle letters in hoogte.

Vlees en x-hoogte
Dit verschil in hoogte was lastiger te verklaren. Ik werd op het verkeerde been gezet door de Wikipedia. Daarin staat dat de grootte van een letter wordt aangeduid met de term corps en dat deze maat gelijk is aan de afstand tussen de onderkant van een staartletter (zoals de g en de j) tot de bovenkant van een stokletter (zoals de f en de l). De hoogte van het corps beslaat echter ook het ‘vlees’. Dat is een stuk wit onder en boven de letters dat vroeger voortkwam uit de fysiek hoogte van het loden blokje waarop de letter stond. Dit witte veld is de speelplaats voor een bijzondere gast diakriet genaamd. Dat zijn tekens boven de letters zoals de accenten, umlauten en trema’s. Op de afbeelding zie je goed dat diakritische tekens op een hoofdletter aansluiten op de staartletter in de regel erboven.

Ook bij digitale letters blijkt dit denkbeeldige stukje vlees er nog aan te zitten. Je kan de hoogte van een letter beter bepalen door de x-hoogte.
De x-hoogte (ex) is gewoon de hoogte van de kleine letter x. Met de x-hoogte kan je letters met dezelfde puntshoogte vergelijken. De Times New Roman en de Courier hebben een geringe x-hoogte in vergelijking met de Arial en de Verdana.

Schreefletters en schreefloze letters
Letters en hun familie hebben allemaal een eigen gezicht maar er is scheidslijn die dwars door alle typen loopt. De letters met schreef en de letters zonder schreef. Een schreef is een horizontaal streepje aan een letter en de schreef was ooit de maat. Het gaf de letter waardigheid en gezag. Een bekend voorbeeld is de Engelse krant de Times die de Times New Roman liet maken voor hun krant. De nieuwe romein. De tekst in deze blog is opgemaakt met de schreefletter Georgia, duidelijk familie van deze nieuwe romein.

Later kwam de schreefloze letter op en die heeft geweldig aan terrein gewonnen. Deze soort van letter, ook wel sans-serif genoemd, leent zich bij uitstek om vanaf een scherm gelezen te worden. De overgang van schreefletters naar schreefloze letters markeert dus eigenlijk een overgang in de tijd en een overgang van medium. Van papier naar scherm.

Helvetica, de moderne Zwitser
De opmars van de schreefloze letter laat zich mooi zien in de Helvetica. Deze letter werd in 1957 ontworpen door de Zwitser Max Miedinger. Hij ontwierp deze letter voor de firma Mergenthaler Linotype Company die drukmachines leverde. De toenmalige concurrent van deze firma, the Monotype Corporation, ontwierp een tweelingbroertje van de Helvetica, de door Microsoft beroemd geworden Arial.

De Helvetica werd onder andere voor logo’s van bedrijven als 3M, AGFA, BASF, American Airlines, BMW, KLM, Lufthansa, Microsoft, Mitsubishi, Nestle, Panasonic, Parmalat, Renault, Saab Auto’s (Helvetica 83 Heavy Extended), Samsung en Texaco. De Helvetica is ook het standaard lettertype van het Mac-besturingssysteem.

Verwijzingen bij dit onderwerp

Artikel over Karel Beunis van DRUKsel
Literaire Reuzen Pockets - De complete lijst
Literaire Pockets - De complete lijst
Typograaf Gerard Unger
Typograaf Lucas de Groot
Typografische eenheid
Huisstijlcatalogus
Fontwoordenlijst